Przymusowe leczenie w szpitalu psychiatryczny w trybie art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

Wielokrotnie w praktyce
zawodowej zostajemy ustanowieni przez sąd pełnomocnikami z urzędu dla osób, w stosunku do których
toczy się postępowanie o ich przymusowe umieszczenie w szpitalu celem leczenia
psychiatrycznego lub umieszczenie w Domu Pomocy Społecznej. Częstokroć są to
osoby, z którymi kontakt jest dalece utrudniony a przymusowe leczenie dla ich
dobra jest wskazane. Jednakże zdarzają się także osoby, które dobrze
funkcjonują w środowisku, są samodzielne, maja dobry kontakt ze swoim
pełnomocnikiem, są komunikatywne, jednakże ich zachowanie odbiega od normy i
może uzasadniać ich przymusową 
hospitalizację.

W niniejszym opracowaniu chciałabym skupić się na
przesłankach wyrażonych w art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (
dalej u.o.z.p. ) i chociażby w niewielkim zakresie odpowiedzieć
na pytanie, gdzie jest granica uzasadniająca przyjęcie takiej osoby bez jej
zgody i przy jej wyraźnym sprzeciwie do szpitala psychiatrycznego. Jakie
zachowania wskazują, iż nie zastosowanie tej instytucji spowoduje znaczne
pogorszenie stanu zdrowia osoby chorej? Tym bardziej jest to istotne i wymaga
rozważenia całokształtu okoliczności sprawy, warunków osobistych osoby chorej
zarówno przez sąd rodzinny jak i właściwego podejścia do tematu pełnomocnika
takiej osoby, albowiem orzeczenie w zakresie umieszczenia takiej osoby w
szpitalu psychiatrycznym stanowi dla niej swoistą tragedię, poczucie
niesprawiedliwości, odrzucenia społecznego i niezrozumienie.

Art. 29 u.o.z.p. stanowi, że:

1.Do szpitala psychiatrycznego
może być również przyjęta, bez zgody wymaganej wart. 22, osoba chora psychicznie:

1) której dotychczasowe zachowanie
wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu
jej zdrowia psychicznego,
bądź

2) która jest niezdolna do
samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest
przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej
stanu zdrowia.

Warto zauważyć, że samo uznanie
przez sąd, że zastosowanie przymusowego leczenia
przyniesie poprawę stanu zdrowia psychicznego osoby chorej jest
niewystarczające, aby zastosować przymusową hospitalizację, konieczne jest
ponadto ustalenie, że chory jest niezdolny do samodzielnego zaspokajania
podstawowych potrzeb życiowych, co wynika z treści art. 29 ust. 1 pkt.
2 u.o.z.p.  , bowiem te przesłanki muszą występować łącznie, chyba że z z materiału dowodnego zgromadzonego w sprawie wynika,
dotychczasowe zachowanie chorego wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala
spowoduje znaczne pogorszenie stanu jego zdrowia psychicznego- ta z kolei
przesłanka stanowi samodzielna podstawę umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym
uregulowana w art. 29 ust. 1 pkt. 1 u.o.z.p.

Skupiając się na tej przesłance warto zadać sobie pytanie
jakie to zachowania osoby chorej spowodują znaczne pogorszenie jej stanu
zdrowia, jeżeli nie zostanie ona umieszczona w szpitalu psychiatrycznym. Należy zauważyć, że zachowania
osoby chorej psychicznie, nawet te odbiegające od normy czy też od społecznych
oczekiwań a nawet te na skutek, których zdarza się takiej osobie popaść w
konflikt z prawem same w sobie nie stanowią prognozy, że brak leczenia w
zakładzie psychiatrycznym doprowadzi do znacznego pogorszenia stanu zdrowia
takiej osoby. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 12 lipca 1996 roku, sygn. akt
II CRN 81/96 wyjaśnił, że „samo występowanie uciążliwych, a nawet wręcz
męczących dla otoczenia, zachowań uczestniczki postępowania (…), czy wręcz
nieadekwatne do sytuacji zachowania, choć świadczą o jej chorobie psychicznej,
to jednak nie są jeszcze wystarczającą podstawą do zastosowania art. 29 ust. 1
cyt. Ustawy o ochronie zdrowia psychicznego”. Ponadto ,,prognoza, że umieszczenie w szpitalu wpłynie pozytywnie na stan zdrowia
osoby chorej nie jest przesłanką orzeczenia o przymusowym umieszczeniu w
szpitalu na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.” – tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia
27.02.2008 r. III CSK 318/07. 

Do rozważenie pozostaje kwestia, czy
występowanie uciążliwych, a nawet dziwacznych zachowań osoby chorej,
odbiegających od norm społecznych a wśród tych zachowań jedno zachowanie,
incydentalne, może świadczyć, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne
pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, a tym samym uzasadniać zastosowania wobec takiej osoby art. 29
ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, ze względu na to,
że umieszczenie chorego w szpitalu psychiatrycznym bez jego zgody wiąże się z
odstępstwem od zasady swobodnego podejmowania decyzji co do potrzeby i sposobu
leczenia oraz stanowi drastyczną ingerencję w sferę wolności i nietykalności
osobistej człowieka, przepisy stanowiące podstawę takiej decyzji podlegają
wykładni restrykcyjnej i mogą być stosowane tylko dla ochrony zdrowia i praw
tych osób, jeżeli jest to dla osiągnięcia tego celu niezbędne.  Z tego więc względu kontrola sądu w przedmiocie
wystąpienia w stanie faktycznym sprawy przesłanek ustawowych, uzasadniających
uwzględnienie wniosku, powinna być zawsze szczególnie wnikliwa, a już zwłaszcza
wówczas, gdy osoba dotknięta tą ingerencją odczuwa pokrzywdzenie (
Postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 1996 r., II CRN 81/96).

Fundamentalną zasadą – prawnie zagwarantowaną – na której musi opierać się
leczenie psychiatrycznie i wszelkie czynności podejmowane wobec osób chorych
psychicznie, jest zasada dobrowolności. Choroba psychiczna nie oznacza bowiem
automatycznie, ze chory jest osobą, która nie potrafi stanowić o sobie i
decydować we własnych sprawach – takEuropejski
Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 27.03.2008 r. 44009/05.

Sąd dokonując analizy skutków niezastosowania
przymusowego leczenia psychiatrycznego wobec osoby chorej musi dysponować
również opinią lekarza psychiatry szczegółowo
uzasadniającego potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym (art. 30 u.o.z.p.  ). Z uwagi na rangę dóbr, których dotyka takie orzeczenie
oraz daleko posuniętą ingerencje w sferę praw i wolności człowieka, opinia ta winna
być wynikiem dogłębnej, rzetelnej wnikliwej analizy badań osoby chorej.

Sąd Najwyższy w
postanowieniu z dnia 12.02.1997 r. II CKU 72/96 wyjaśnił, że „orzeczenie
o potrzebie przyjęcia osoby chorej psychicznie do szpitala psychiatrycznego na
podstawie art. 29 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia
psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535) sąd opiekuńczy może wydać wyłącznie
wówczas, gdy dołączona do wniosku opinia, o jakiej mowa w art. 30 tej ustawy,
nie zostanie podważona w toku postępowania. Przesłanką wydania takiego orzeczenia
nie może więc być jedynie wyjaśnienie wątpliwości, czy osoba, wobec której
toczy się postępowanie, jest w ogóle chora psychicznie i zachodzą dalsze
przesłanki z art. 29 ust. 1 ustawy”.

Reasumując,  zgodnie z art. 12 u.o.z.p. przy wyborze rodzaju i metod postępowania leczniczego bierze
się pod uwagę nie tylko cele zdrowotne, ale także interesy oraz inne dobra
osobiste osoby z zaburzeniami psychicznymi idąży do osiągnięcia poprawy stanu zdrowia w
sposób najmniej dla tej osoby uciążliwy, co oznacza, że
przymusowe leczenie szpitalne stanowi ostateczny środek, albowiem jako taki
stanowi najdalej posuniętą  ingerencję w sferę wolności i nietykalności
osobistej człowieka.