Odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności

Kara pozbawienia
wolności jest najcięższą gatunkową karą przewidzianą w polskim kodeksie karnym.
Ze względu na izolacyjny charakter jest karą najbardziej dolegliwą dla sprawcy
przestępstwa. Zgodnie z przepisami prawa, wykonanie kary pozbawienia wolności
powinno nastąpić niezwłocznie po uprawomocnieniu się orzeczenia skazującego.
Czy od tej zasady przewidziano wyjątki? W jakich wypadkach można obiegać się o
odroczenie wykonania kary? Kiedy odroczenie kary przez Sąd jest obligatoryjne?

Kwestie
związane z odroczeniem wykonania kary pozbawienia wolności uregulowane zostały
przez ustawodawcę w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. kodeks karny wykonawczy
(Dz.U.2020.523 t.j. z dnia 2020.03.25, dalej: k.k.w.). Zgodnie z art. 150
k.k.w. sąd ma obowiązek odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności w wypadku
choroby psychicznej skazanego lub innej ciężkiej choroby, na którą zapadł
skazany, a które to uniemożliwiają wykonanie kary. Nie każda choroba psychiczna
będzie powodować konieczność odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności, a
tylko taka, której natężenie wyłączy możliwość zrozumienia przez skazanego
istoty kary oraz zrealizowanie wychowawczo-korekcyjnego celu kary. Kodeks nie
zawiera definicji „ciężkiej choroby”.  W
literaturze i orzecznictwie za ciężką chorobę uznaje się taki stan skazanego, w
którym umieszczenie go w zakładzie karnym może zagrażać życiu lub spowodować
dla jego zdrowia poważne niebezpieczeństwo. Jeżeli skazany cierpi na chorobę
długotrwałą lub przewlekłą, która może być leczona w warunkach szpitala
więziennego, uważa się że nie ma podstaw do odroczenia wykonania kary. Decydujący
jest zatem stan kliniczny chorego, możliwości penitencjarnej służby zdrowia, oraz
realność zagrożenia życia lub zdrowia skazanego, nie zaś nazwa jednostki chorobowej,
czy czas trwania choroby.  „Przykładowo
można wskazać, że schorzenia w postaci otyłości, choroby niedokrwiennej mięśnia
serca, nadciśnienie tętnicze, nerwowość, dolegliwości gastryczne oraz co do
zasady choroba, której przebieg i skuteczność leczenia nie zależy od tego, czy
skazany przebywa w zakładzie karnym, czy na wolności, nie kwalifikują się do
uznania ich za „ciężkie” w rozumieniu art. 150 § 2” K. Dąbkiewicz [w:]
Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, wyd. IV, Warszawa 2018, art. 150. Niewątpliwie
w celu wykazania wystąpienia okoliczności obligujących do odroczenia wykonania
kary konieczne może okazać się pozyskanie opinii odpowiedniego biegłego,
przedstawienie historii choroby, wyników badań laboratoryjnych, kart
informacyjnych itp. Odraczając wykonanie kary na podstawie art. 150 k.k.w., sąd
powinien wskazać termin, do którego to odroczenie następuje, nie zaś orzec o
odroczeniu „do czasu ustania przeszkody”. Jeżeli po upływie okresu odroczenia
stan zdrowia skazanego nie ulegnie poprawie, powinno nastąpić odroczenie jej
wykonania na dalszy, określony czas lub zawieszenie postępowania wykonawczego.

Zgodnie
z art. 151 §1 k.k.w. sąd może odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności na
okres do roku, jeżeli natychmiastowe osadzenie skazanego w jednostce penitencjarnej
pociągnęłoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Nie budzi przy
tym wątpliwości, że nie chodzi tu o zwykłe negatywne konsekwencje odbywania
kary w warunkach izolacji więziennej, ale o takie tylko skutki, które mogłyby
stanowić niebezpieczeństwo dla sytuacji osobistej skazanego, bądź jego rodziny.
„W doktrynie do stanów faktycznych uzasadniających skorzystanie z instytucji
odroczenia wykonania kary zalicza się – przykładowo – chorobę skazanego inną
niż wskazana w art. 150 k.k.w., konieczność zapewnienia opieki innym członkom
rodziny ze względu na ich wiek, chorobę lub kalectwo, gdy opieki tej nie mogą
zapewnić inne osoby, konieczność uregulowania ważnych spraw zawodowych,
osobistych lub majątkowych, potrzebę wykonania pilnych prac polowych,
konieczność okresowego zapewnienia rodzinie środków do życia, wydarzenie losowe
wymagające pilnego podjęcia czynności eliminujących jego skutki” K.
Dąbkiewicz [w:] Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, wyd. IV, Warszawa 2018,
art. 151. O odroczenie wykonania kary może również ubiegać się kobieta
ciężarna oraz osoba skazana samotnie sprawująca opiekę nad dzieckiem. W takich
przypadkach sąd może odroczyć wykonanie kary wyjątkowo na okres do 3 lat po
urodzeniu dziecka. Kolejna fakultatywna przesłanka odroczenia wykonania kary
pozbawienia wolności nie jest związana bezpośrednio z sytuacją skazanego, gdyż
dotyczy przeludnienia jednostek penitencjarnych. Sąd może odroczyć wykonanie
kary pozbawienia wolności w wymiarze do roku, jeżeli liczba osadzonych w
zakładach karnych lub aresztach śledczych przekracza w skali kraju ogólną
pojemność tych zakładów. Odroczenia nie udziela się jednak skazanym, którzy
dopuścili się przestępstwa z zastosowaniem przemocy lub groźby jej użycia,
skazanym określonym w art. 64 § 1 lub 2 lub w art. 65 Kodeksu karnego, a także
skazanym za przestępstwa określone w art. 197-203 Kodeksu karnego popełnione w
związku z zaburzeniami preferencji seksualnych. Zgodnie z przepisami
dotyczącymi fakultatywnego odroczenia wykonania kary wolności, może być ono
udzielone kilkukrotnie. Jednakże łączny okres udzielonego odroczenia nie może
przekroczyć 1 roku lub 3 lat po urodzeniu dziecka.

W
posiedzeniu w przedmiocie odroczenia wykonania kary ma prawo wziąć udział
prokurator, skazany oraz jego obrońca, a także sądowy kurator zawodowy lub
dyrektor zakładu karnego, jeżeli składali wniosek o wydanie postanowienia. Odraczając
wykonanie kary pozbawienia wolności, sąd może zobowiązać skazanego do podjęcia
starań o znalezienie pracy zarobkowej, zgłaszania się do wskazanej jednostki
Policji w określonych odstępach czasu lub poddania się odpowiedniemu leczeniu
lub rehabilitacji, oddziaływaniom terapeutycznym lub uczestnictwu w programach
korekcyjno-edukacyjnych. Na postanowienie w przedmiocie odroczenia przysługuje
zażalenie.

Odroczenie
wykonania kary pozbawienia wolności może zostać przez sąd odwołane. W
szczególności odwołanie odroczenia może nastąpić w razie ustania przyczyny, dla
której zostało udzielone, lub w wypadku, gdy skazany nie korzysta z odroczenia
w celu, w jakim zostało udzielone, albo rażąco narusza porządek prawny.
Powyższe nastąpi przykładowo w wyniku poprawy stanu zdrowia skazanego, czy też
popełnienia przez niego przestępstwa w okresie odroczenia. Sąd może również
zdecydować o odwołaniu odroczenia z powodu niewykonywania przez skazanego
nałożonych na niego obowiązków w postanowieniu o odroczeniu wykonania kary.

Należy
pamiętać, że instytucja odroczenia kary pozbawienia wolności ma charakter
wyjątkowy. Może z niej skorzystać wyłącznie skazany, który nie rozpoczął
jeszcze wykonywania kary, a więc przed jego przyjęciem do zakładu karnego
(aresztu śledczego). Co do zasady, wniosek o odroczenie nie wstrzymuje
wykonania kary. Jeśli w trakcie trwania postępowania w przedmiocie rozpoznania
wniosku o odroczenie wykonania kary skazany zostanie przyjęty do jednostki
penitencjarnej, to rozpoznanie wniosku stanie się bezprzedmiotowe. Zgodnie z
orzecznictwem sądów, taki wniosek o odroczenie powinien być traktowany jako
wniosek o udzielenie przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności.

Adw.
Paulina Podgórska-Mruk