Testament jako podstawa dziedziczenia

            W prawie polskim jedyną formą
przekazania majątku na wypadek śmierci jest testament. Nie jest on jednak
konieczny, aby określone osoby nabyły spadek po zmarłym. O tym kto i w jakiej
części dziedziczy majątek, ale też ewentualne długi, decyduje bowiem sama
ustawa, która ściśle określa krąg osób i kolejność w jakiej należy brać je pod
uwagę jako spadkobierców.

            Gdyby jednak życzeniem danej osoby
było, aby określone osoby otrzymały spadek lub jego określoną część – w tym
osoby także spoza kręgu rodzinnego – wówczas to testament jest środkiem do
takiego celu.

            Na wstępie trzeba zaznaczyć, że
testament jest tzw. jednostronną czynnością prawną. Oznacza to, że można go
sporządzić niejako poza wiedzą innych osób, także tych których do spadku się
powołuje, choć ze względów praktycznych dobrze jest, aby fakt istnienia
testamentu i ewentualne miejsce jego przechowywania były znane.

            Testament nabiera mocy prawnej
dopiero od śmierci spadkodawcy, do tego czasu wszystko co jest majątkiem
spadkodawcy pozostaje jego własnością, którą może swobodnie rozporządzać. Sam
testament może zostać zmieniony lub uchylony w całości za życia osoby, która go
sporządziła.

            Nie jest możliwe sporządzenie
testamentu wspólnego, co oznacza, że w jednym dokumencie nie mogą znajdować się
rozporządzenia testamentowe na przykład małżonków. Nie jest możliwe też
sporządzenie lub odwołanie testamentu przez pełnomocnika, jest to bowiem
czynność prawna o charakterze bardzo osobistym.

            A co z formą testamentu? Jest tu
kilka sposobów. Podstawową jest zwykła forma pisemna polegająca na tym, że
spadkodawca sporządzi testament w całości ręcznie i opatrzy go podpisem i datą.
Nie wystarcza samo złożenie podpisu i oznaczenie daty na dokumencie przygotowanym
na komputerze czy maszynie do pisania, taki testament będzie nieważny. Co zaś
do samej daty, a właściwie jej braku, co wcale nie jest rzadkie, fakt ten nie
powoduje nieważności tylko jeżeli nie wywołuje
wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do jego
treści lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów. Dla uniknięcia
problemów lepiej o dacie nie zapominać.

            Testament można sporządzić także w
formie aktu notarialnego, jest to zdecydowanie najbezpieczniejsza i najpewniejsza
forma. Testament sporządzony w ten sposób praktycznie nie może zostać
sfałszowany, bardzo ograniczone są także możliwości jego obalenia. Notariusz
czuwa bowiem nad należytym zabezpieczeniem praw i
interesów stron oraz innych osób, dla których czynność ta może powodować
określone skutki prawne, powinien też w toku tej czynności udzielać niezbędnych
wyjaśnień. Co ważne istnieje możliwość wpisania tak sporządzonego testamentu do
odpowiedniego rejestru, co ułatwia potencjalnym spadkobiercom uzyskanie informacji
o samym fakcie jego sporządzenia.

            Ale
testament może też przyjąć całkiem inną formę. Spadkodawca może również
oświadczyć swoją ostatnią wolę wobec niektórych urzędników pełniących funkcje
publiczne: wójta, burmistrza czy prezydenta miasta, a także starosty, marszałka
województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu
cywilnego. W takim przypadku konieczna jest jednak obecność dwóch świadków,
którzy następnie podpisują sporządzony z takiej czynności protokół, to samo
musi uczynić urzędnik, wobec którego oświadczenie zostało złożone.

            Zdarzają
się sytuacje kiedy spadkodawca nie sporządził testamentu, a znajduje się w
sytuacji zagrożenia życia i chciałby, aby jego ostatnia wola została w jakiś
sposób utrwalona. W takim przypadku, jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci
spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej
formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, osoba taka może
oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech
świadków. Następnie treść takiego testamentu spisuje się w formie oświadczenia
spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty
złożenia samego oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to
podpisują spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.

            Nie
każdy może być jednak świadkiem przy sporządzaniu testamentu. Przede wszystkim
nie może to być osoba, dla której w samym testamencie spadkodawca przewidział
jakąkolwiek korzyść, a także małżonek takiej osoby, jej krewni lub powinowaci
pierwszego stopnia (np. teść) i drugiego stopnia (np. brat żony). Nie może też
być świadkiem osoba nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnej (np.
małoletni), niewidomy, głuchy lub niemy, ten kto nie może czytać lub
pisać,  czy też osoba nie władająca
językiem, w którym spadkodawca sporządza testament, a także osoba skazana
prawomocnie za fałszywe zeznania.

            Warto
jeszcze wspomnieć kiedy testament może okazać się dokumentem nieważnym. Dzieje
się tak jeśli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne
podjęcie decyzji i wyrażenie woli lub pod wpływem groźby, albo też pod wpływem
błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod
wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu określonej treści. Na powyższe
okoliczności nie można się powoływać po upływie 3 lat od dowiedzenia się o
zaistnieniu takowej, chyba że od śmierci spadkodawcy upłynęło już 10 lat, wtedy
w ogóle nie można już podnosić tego typu zarzutów.

Radca Prawny Tomasz Waligóra