Prawo do zachowku

Spadkodawca
uprawniony jest do swobodnego dysponowania swoim majątkiem zarówno za życia,
jak i na wypadek śmierci. Ustawodawca zdecydował o wprowadzeniu instytucji
zachowku do prawa spadkowego, ograniczającej w pewien sposób swobodę
testowania, a mającej na celu ochronę osób najbliżej spokrewnionych ze zmarłym.
Zachowek z założenia ma służyć ochronie majątkowej i socjalnej najbliższych
członków rodziny spadkodawcy przed krzywdzącym rozrządzeniem majątkiem przez
spadkodawcę. Czym jest zachowek? Komu przysługuje? W jakiej sytuacji można
żądać zapłaty zachowku? Jak pozbawić uprawnionego prawa do zachowku?

Zachowek
został uregulowany w art. 991- 1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks
cywilny (Dz.U.2020.1740 t.j. z dnia 2020.10.08, zwany dalej: k.c.). Zachowek
jest uprawnieniem wskazanych w ustawie osób najbliżej spokrewnionych ze
spadkodawcą do partycypowania w części wartości majątku pozostawionego przez
zmarłego. Jeśli najbliżsi nie otrzymali za życia spadkodawcy od niego darowizn,
nie zostali powołani do spadku, ani spadkodawca nie uczynił zapisów na ich
rzecz, przysługuje im roszczenie o pokrycie zachowku lub jego uzupełnienie
(jeśli otrzymana korzyść jest mniejsza niż przysługujący zachowek), wyrażone w
postaci pieniężnej.

Zgodnie
z art. 991 k.c. zachowek należy się zstępnym (czyli każdemu kolejnemu potomkowi
– dzieciom, wnukom itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby
powołani do dziedziczenia na podstawie ustawy. W pierwszej kolejności powołane
z ustawy do spadku są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. W przypadku braku
zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek oraz
rodzice. W razie braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada
zaś jego rodzicom. Krąg uprawnionych do zachowku wynika z przyjęcia przez
ustawodawcę, że to właśnie te osoby, w typowej sytuacji, stanowią najbliższą
rodzinę spadkodawcy, z uwagi na więzi rodzinne, emocjonalne i osobiste. Wskazanym
osobom, co do zasady będzie przysługiwać połowa wartości udziału spadkowego,
chyba że uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub zstępny jest małoletni –
wówczas osobie uprawnionej do zachowku przysługują dwie trzecie wartości
udziału spadkowego. Stan ten ocenia się na chwilę otwarcia spadku (śmierć
spadkodawcy). Udział spadkowy to ułamek określający, jaka część majątku
spadkowego przypadłaby uprawnionemu, gdyby doszedł do dziedziczenia na
podstawie ustawy. Wysokość zachowku zależy od wielu czynników, m.in. wartości
spadku, ilości osób powołanych do dziedziczenia z ustawy, długów spadkowych itp.
Zobowiązanym z tytułu zachowku jest spadkobierca, bądź osoby, które otrzymały
od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku. Należy bowiem pamiętać, iż
zachowek przysługuje nie tylko w sytuacji pozostawienia przez spadkodawcę
testamentu, ale również w sytuacji, gdy spadkodawca za życia rozporządził swoim
majątkiem na rzecz osób innych, niż najbliżsi krewni (tzw. „pusty spadek”).

Co w sytuacji, gdy osoba uprawniona
do zachowku nie wymaga zabezpieczenia socjalnego z uwagi na posiadany majątek
lub od wielu lat nie kontaktowała się ze spadkodawcą? Ustawodawca daje
możliwość zapobieżenia takim sytuacjom, choć w ograniczonym zakresie, a to
poprzez skorzystanie przez spadkodawcę z instytucji wydziedziczenia; możliwość
weryfikacji roszczenia o zachowek przez pryzmat art. 5 k.c. tj. sprzeczności z
zasadami współżycia społecznego; względnie uznaniu osoby uprawnionej do
zachowku za niegodną dziedziczenia.

Wydziedziczenie zostało uregulowane
w art. 1008 k.c., jest to postanowienie w testamencie pozwalające spadkodawcy
na pozbawienie prawa do zachowku wskazanych przez niego osób, ale tylko w razie
ziszczenia się odpowiedniej przesłanki. Do przyczyn uzasadniających
wydziedziczenie należą: uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy, w sposób
sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; dopuszczenie się względem
spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko
życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci albo uporczywe
niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Do obowiązków
rodzinnych należy zaliczyć obowiązki wynikające z przepisów prawa oraz z zasad
moralnych.  Przykładowo należą do nich
obowiązek alimentacyjny, sprawowania opieki i troski nad osobą starszą lub
chorą. Przesłanka uporczywości będzie spełniona przy wielokrotności, stałości
lub długotrwałości postępowania. Co istotne, przyczyna musi być rzeczywista i
wyraźnie wskazana w ważnie sporządzonym testamencie. Spadkodawca nie musi przy
pozbawieniu spadkobiercy zachowku (wydziedziczeniu) użyć słów ustawowych,
wystarczy, że wola wydziedziczenia wyraźnie wynika z treści testamentu, a
powody wydziedziczenia pokrywają się z przyczynami, o których mowa w art. 1008
(wyrok SN z 23.06.1998 r., III CKN 561/97, LEX nr 1632159)

Zgodnie z art. 928 k.c. za
niegodnego dziedziczenia może zostać uznana osoba, która dopuściła się umyślnie
ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy; podstępem lub groźbą nakłoniła
spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób
przeszkodziła mu w dokonaniu jednej z tych czynności; umyślnie ukryła lub
zniszczyła testament spadkodawcy, podrobiła lub przerobiła jego testament albo
świadomie skorzystała z testamentu przez inną osobę podrobionego lub
przerobionego. W przypadku uznania przez sąd spadkobiercy za niegodnego,
traktowany jest on tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Zgodnie z
orzecznictwem Sądu Najwyższego „do oceny czy uprawniony do zachowku jest
niegodny dziedziczenia po danym spadkodawcy nie jest konieczne, by był on
formalnie powołany do spadku w charakterze spadkobiercy. Wystarczy, że jest
uprawniony do żądania zachowku od spadkobiercy (art. 991 § 1 i 2 k.c.).” (Wyrok
SN z 30.01.1998 r., I CKN 448/97, LEX nr 56817)

Należy wskazać, iż roszczenia o
zachowek ulegają przedawnieniu. W celu skutecznego dochodzenia prawa, co do
zasady z roszczeniem należy wystąpić w terminie 5 lat liczonym – w przypadku
dziedziczenia testamentowego od ogłoszenia testamentu, a gdy spadkodawca nie
sporządził testamentu – od chwili otwarcia spadku.

Adw.
Paulina Podgórska-Mruk